Seyit Rıza ve arkadaşlarının idamının üzerinden 89 yıl geçti

Dersim tarihinin en önemli ve acı olaylarından biri olarak hafızalardaki yerini koruyan Seyit Rıza’nın idamının üzerinden 89 yıl geçti. Seyit Rıza, oğlu Resik Hüseyin ve beraberindeki Dersim ileri gelenleri, 15 Kasım 1937 tarihinde Elazığ’daki (Xarput) Buğday Meydanı’nda idam edildi. İnfaz öncesinde yaşananlar ise olayın hafızalarda derin izler bırakmasına neden oldu. İddialara göre, 74 yaşındaki Seyit Rıza’nın yaşı küçültülürken, henüz 16 yaşında olan oğlu Resik Hüseyin’in yaşı büyütülerek kayıtlara geçirildi.
Seyit Rıza’nın yaşamı
Kırmancki dilinde Sey Rıza olarak bilinen Seyit Rıza’nın kesin doğum tarihi konusunda farklı bilgiler bulunuyor. 1863 yılında Pulur’un Lirtik köyünde dünyaya geldiği kabul edilen Seyit Rıza, Batı Dersim’deki Şeyh Hesenu topluluğuna mensuptu. Hesanan aşiretinin Yukarı Abbasan kolunun Avasu ailesinden Seyid İbrahim Kalmen Sor’un dört oğlundan en küçüğüydü.
1937 yılında Dersim’e yönelik operasyon başlatıldı
4 Mayıs 1937 tarihinde Bakanlar Kurulu tarafından alınan ve TBMM gündemine taşınan Dersim’e yönelik tenkil kararlarının ardından bölgede askerî operasyonlar başlatıldı.
Operasyonlar sırasında yaşanan can kayıplarına ilişkin farklı rakamlar bulunuyor. Resmî kaynaklarda yaklaşık 16 bin kişinin hayatını kaybettiği belirtilirken, Dersim halkının anlatımları ve tanıklıklarda bu sayının 70 bine ulaştığı ifade ediliyor. Öldürülenler arasında çok sayıda kadın, çocuk ve yaşlı bulunduğu aktarılıyor. Köylerde, mağaralarda ve dere yataklarında gerçekleştirilen saldırılarda insanların bombalama, kurşuna dizme, yakma ve kimyasal gaz kullanımı gibi yöntemlerle öldürüldüğüne ilişkin tanıklıklar bulunuyor.
Barış görüşmesine giderken tutuklandı
Dersim’de yaşanan çatışmaların ardından Seyit Rıza, barış görüşmelerinde bulunmak amacıyla Erzincan’a davet edildi. Görüşmeye gitmek üzere yola çıkan Seyit Rıza, 5 Eylül 1937 tarihinde yolda gözaltına alınarak tutuklandı.
Seyit Rıza ile birlikte Dersim’in ileri gelenlerinden 58 kişi, Elazığ’da kurulan mahkemede yargılandı. Yargılamada sanıklara yöneltilen suçlamalar arasında isyana teşvik de bulunuyordu.
Seyit Rıza, Usene Seyd, Fındıq Ağa, Hesen Ağa, Usene Sey Rızay, Ali Ağa, Hesene İvraime Qız ve oğlu Resik Hüseyin idam cezasına mahkûm edildi. Diğer sanıklara ise müebbet hapis cezaları verildi.
Oğlunun idamına tanıklık etmek zorunda bırakıldı
15 Kasım 1937 günü infaz için Buğday Meydanı’na götürülen Seyit Rıza, 74 yaşında olmasına rağmen resmî kayıtlarda yaşı küçültülerek gösterildi. Henüz 16 yaşındaki oğlu Resik Hüseyin’in yaşı ise idam cezasının uygulanabilmesi için büyütüldü.
İnfaz öncesinde Seyit Rıza’nın yetkililere, yanında bulunan 40 lirası ile saatinin oğluna verilmesini istediği aktarılıyor. Ancak kendisine verilen sözün yerine getirilmediği belirtiliyor.
Seyit Rıza’nın en ağır taleplerinden biri de oğlunun idamını görmemekti. Oğlundan önce asılmak istediğini dile getirmesine ve bu konuda söz almasına rağmen Resik Hüseyin’in kendisinden önce idam edildiği anlatılıyor.
Seyit Rıza’nın daha önce ilk oğlunun ölümünün ardından söylediği aktarılan “Dağların anahtarını kaybettim” sözü de onun yaşamındaki kayıpların ve yaşadığı acıların bir ifadesi olarak hafızalarda yer aldı.
Çağlayangil’in anılarında infaz gecesi
Dönemin Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil, yıllar sonra kaleme aldığı anılarında Seyit Rıza’nın idamına ilişkin dikkat çekici ayrıntılara yer verdi.
Çağlayangil, infaz sırasında meydanın boş olduğunu, havanın soğuk olduğunu ve Seyit Rıza’nın darağacına götürülürken çevresindeki sessizliğe seslendiğini aktardı. Anılarında Seyit Rıza’nın son sözlerini şu ifadelerle aktardı:
“Evladı Kerbelayız. Bi hatayız. Ayıptır. Zulümdür. Cinayettir.”
Çağlayangil’in anlatımına göre Seyit Rıza, infaz öncesinde kendisini asmak için Ankara’dan gelen yetkiliye de seslenerek yaşananlara ilişkin şu sözleri söyledi:
“Biliyorum, sen Ankara’dan beni asmaya gelmişsin. Gittiğinde de ki, ben senin hile ve şerrinle baş edemedim, bu bana dert oldu. Kımıl gibi asker gönderdin üzerime. Yine sana boyun eğmedim, şimdi başım dik darağacına gideceğim. Bu da sana dert olsun.”
Seyit Rıza’nın idamı, oğlu Resik Hüseyin ve beraberindeki Dersim ileri gelenlerinin infaz edilmesi, 1937-1938 Dersim olaylarının en çok tartışılan tarihsel başlıkları arasında yer almaya devam ediyor. Aradan geçen yıllara rağmen yaşananların aydınlatılması, tanıklıkların kayıt altına alınması ve tarihsel hafızanın korunması yönündeki tartışmalar sürüyor.




