Kürt Modern Anlatılarında Yado Ağa / Yado Paşa: Tarih, Hafıza ve Direniş Arasında Bir Figür

Yado Ağa ya da sözlü anlatılarda daha yaygın kullanılan adıyla Yado Paşa, Kürt modern hafızasında yalnızca bölgesel bir savaşçı veya aşiret lideri olarak değil; aynı zamanda direniş, hafıza ve siyasal süreklilik fikrinin sembollerinden biri olarak yer almaktadır. Onun etrafında şekillenen anlatılar, modern Kürt tarihinin en kırılgan dönemlerinden biri olan Birinci Dünya Savaşı sonrası süreç, erken Cumhuriyet dönemi, Şeyh Said Hareketi sonrası parçalanma ve diaspora örgütlenmeleriyle doğrudan ilişkilidir. Ancak Yado Paşa figürü üzerine yapılan değerlendirmelerde dikkat çekici olan temel mesele, tarihsel gerçeklik ile kolektif hafıza arasındaki geçirgen sınırdır.

Bugün akademik tarihçilik açısından bakıldığında Yado Paşa hakkında doğrudan ve ayrıntılı arşiv belgelerine dayanan kapsamlı bir biyografi bulunmamaktadır. Buna rağmen Bingöl (Çolig/Çewlîg), Genç, Karlıova, Palu ve çevresindeki sözlü anlatılar, dengbêj klamları, aile hafızaları ve diaspora edebiyatı içinde onun adı güçlü biçimde yaşamaktadır.

Bu durum, Kürt Tarih Yazımı’nın temel sorunlarından birini de ortaya koymaktadır: Kürt tarihinin önemli bir kısmı uzun süre devlet dışı hafıza alanlarında korunmuştur. Bu nedenle resmî belgelerde sınırlı biçimde görünen birçok tarihsel aktör, halk hafızasında çok daha geniş ve derin bir karşılık bulmuştur.

Yado Paşa’nın hikâyesi de tam olarak bu tarihsel eşikte şekillenmektedir. O, bir yönüyle tarihsel bir kişilik; diğer yönüyle ise Kürt kolektif hafızasının sembolleştirdiği bir direniş anlatısıdır. Modern Kürt anlatılarında onun Kürdistan Kartalı olarak anılması, yalnızca bireysel cesareti değil; aynı zamanda dağ, özgürlük ve direniş arasında kurulan kültürel ilişkiyi de yansıtmaktadır. Fakat son yıllarda bu figür etrafında oluşan anlatıların bir kısmının, tarihsel gerçekliğin ötesine taşarak romantize edildiği yönünde eleştiriler de giderek artmaktadır.

Yado’nun kökleri Bingöl merkezindeki Mehlê Mumêdun olarak bilinen yerleşime uzanan Taviz/Mumedan çevresine dayandırılmaktadır. Ancak burada da sözlü tarih içinde ciddi görüş ayrılıkları bulunmaktadır.

Son yıllarda bazı anlatılarda Yado’nun Zıkte aşiretiyle ilişkilendirilmesi öne çıksa da, bölgesel hafızaya hâkim bazı isimler bunun tarihsel olarak sorunlu olduğunu belirtmektedir. Taviz ile Zıkte’nin farklı bölgeler ve farklı aşiret yapıları olduğu; Taviz aşiretinin ise geç dönemde Müslümanlaşmış, Kürt Êzidî kökenli bir aşiret olduğu yönünde anlatılar bulunmaktadır. Bu nedenle Yado’nun etnik, aşiretsel ve toplumsal aidiyeti konusunda kesin hükümler vermek tarihsel açıdan güç görünmektedir.

Babası Mehmud, dedesi ise Ewas olarak aktarılmaktadır. Bu nedenle bazı sözlü anlatılarda Yad Mehmud Ewas biçimindeki kullanım öne çıkmaktadır. Ancak bu soy anlatılarının da büyük ölçüde sözlü aktarım üzerinden şekillendiği unutulmamalıdır. Kuzey Kurdistan’ın aşiret yapılarında soy yalnızca biyolojik aidiyet değil; aynı zamanda sosyal meşruiyetin de temel unsurlarından biri olarak görülmekteydi. Yado’nun sonraki yıllarda Paşa unvanıyla anılması da büyük ölçüde bu toplumsal meşruiyet üretiminin bir sonucu olarak değerlendirilebilir.

Birinci Dünya Savaşı yılları Kürt coğrafyasında büyük kırılmaların yaşandığı bir dönemdir. 1916’dan itibaren Rus ordularının Kürdistan’ın kuzeyine ilerleyişi bölgede ciddi bir güvenlik boşluğu yaratmış, yerel silahlı gruplar ve aşiret savunmaları önem kazanmıştır.

Karlıova hattı bu süreçte yalnızca coğrafi değil, aynı zamanda stratejik bir savunma hattına dönüşmüştür. Bingöl, Genç ve Solhan çevresindeki aşiretlerin bu savunma hattına ciddi ölçüde destek verdikleri bölgesel anlatılarda özellikle vurgulanmaktadır.

Bu ayrıntı önemlidir; çünkü sonraki yıllarda oluşan hafıza içinde çoğu zaman bütün bölgenin doğrudan işgal edildiği yönünde genelleştirilmiş anlatılar ortaya çıkmıştır. Oysa sözlü tarih aktarımlarına göre Genç ve Solhan hattında doğrudan bir Rus işgali yaşanmamış; buna karşılık bu bölgeler Karlıova eksenli savunma organizasyonlarının lojistik ve insan gücü açısından temel dayanak alanlarından biri haline gelmiştir.

Yado’nun adı da sözlü anlatılarda ilk kez bu dönemde görünür olmaktadır. Rus ilerleyişine karşı savaştığına dair anlatılar oldukça yaygındır ve bu durum bölgesel hafızada güçlü biçimde kabul görmektedir. Ancak son yıllarda Yado’nun bu savaşta büyük çaplı askeri komutanlık yaptığı, hatta Şeyh Şerif’in yardımcısı olduğu yönündeki anlatılar daha çok sonradan üretilmiş bir tarih inşası olarak değerlendirilmektedir.

Yine Ruslara esir düştüğü ve kaçtığı yönündeki hikâyeler de halk anlatılarında yer alsa da bunların tarihsel olarak doğrulanabildiğini söylemek zordur. Bu noktada sözlü kültürün kahramanlık üretme mekanizması devreye girmektedir. Kürt sözlü anlatılarında esaretten kaçış, yalnızca fiziksel kurtuluş değil; aynı zamanda teslim olmamanın sembolüdür. Bu nedenle Yado etrafında oluşan anlatılar tarihsel gerçeklik kadar kolektif psikolojinin de ürünüdür.

Buna karşılık Yado’nun askeri yeteneklerinin yalnızca Rus Harbi sırasında ortaya çıktığını düşünmek de eksik kalmaktadır. Bölgesel anlatılarda özellikle 1917 ile 1925 arasındaki dönemin karanlık bırakıldığına dikkat çekilmektedir. Oysa bu yıllar Yado’nun şekillendiği en kritik dönem olabilir.

Sözlü tanıklıklara göre Yado, Hes Began ve Mex Velan aynı çevre içinde hareket eden eski silah arkadaşlarıydı. Bu üçlüye ilişkin anlatılar, özellikle Ermeni tehciri ve katliamları sırasında bölgede yaşanan şiddet olaylarıyla bağlantılıdır. Bu anlatılar, resmî tarih kadar Kürt kolektif hafızasının da yüzleşmekte zorlandığı alanlardan biridir.

Bu döneme ilişkin anlatılarda Yado’nun uzun süre mahkûm gezdiği, yani devlet takibi altında yarı kaçak bir yaşam sürdüğü aktarılmaktadır. Coğrafyayı iyi kullanma becerisini de büyük ölçüde bu yıllarda edindiği ifade edilmektedir. Bu ayrıntı önemlidir; çünkü sonradan oluşan Yado efsanesi çoğu zaman onun askeri bilgisini yalnızca Rus Harbi’ne bağlama eğilimindedir. Oysa dağ koşullarında hayatta kalma, saklanma ve hareket etme pratiği, 1917-1925 arasındaki bu görünmez dönemde oluşmuş olabilir.

1925 Şeyh Said Hareketi, Kürt modern tarihinde büyük bir kırılma yaratmıştır. Ancak bugün yaygın biçimde tekrar edilen bazı anlatıların aksine, Bingöl ve çevresinde önceden planlanmış geniş çaplı bir askeri örgütlenmenin varlığı tartışmalıdır. Azadî Cemiyeti’nin bölgede güçlü ve sistematik bir örgütlenme kurduğu yönündeki anlatılar da eleştirel biçimde değerlendirilmektedir. Azadî’nin Bingöl kökenli önemli isimlerinden biri Tayip Ali Mutevelî’dir; ancak onun da fiilen harekete katılmadan Erzurum’da idam edilenler arasında yer aldığı aktarılmaktadır.

Şeyh Said’in Hınıs’tan çıktıktan sonra Karlıova, Melakan, Can şeyhleri ve Genç ağalarıyla görüşmeler yaptığı bilinmektedir. Ancak bu görüşmelerin kapsamı ve içeriği hâlâ net değildir. Sonradan geliştirilen bazı anlatıların aksine, bölgesel örgütlenmenin çok daha parçalı ve spontane geliştiği anlaşılmaktadır. Piran Hadisesi ile birlikte hareketin erken başlaması da bu plansızlığın göstergelerinden biri olarak yorumlanmaktadır.

Bu süreçte Şeyh Şerif’in rolü ise çok daha belirgin görünmektedir. Bölgesel anlatılarda Şeyh Şerif ciddi bir askeri yetenek ve saha organizatörü olarak aktarılırken, Yado’nun onun yanında saf tuttuğu belirtilmektedir. Hatta bazı anlatılara göre Yado efsanesinin asıl oluşumu da bu dönemde başlamaktadır. Çünkü 1925 sonrasında Kürt hafızası yenilgi, sürgün ve parçalanma travması içinde yeni semboller üretmeye ihtiyaç duymuştur.

Bu noktada Yado figürü giderek bireysel bir savaşçı olmaktan çıkıp direniş metaforuna dönüşmektedir. Özellikle Zıkte dağları ve çevresindeki çatışmalar etrafında gelişen anlatılar, dağ ile özgürlük arasındaki ilişkiyi sembolik hale getirmiştir. Kürt siyasi kültüründe dağ yalnızca coğrafi bir unsur değil; bağımsızlık ve teslim olmama fikrinin metaforudur. Bu nedenle Yado’nun dağ savaşçısı biçimindeki temsilinin kültürel anlamı, askeri gerçekliğin ötesine geçmektedir.

1925 sonrasında Kürt siyasal kadrolarının önemli kısmı Suriye ve Lübnan hattına çekildi. Fransız mandası altındaki Beyrut, Halep ve Kamışlo yeni Kürt diasporasının merkezleri haline geldi. 1927’de kurulan Xoybun örgütü, modern Kürt diasporasının en önemli siyasal girişimlerinden biri olarak ortaya çıktı. Ancak Yado’nun Xoybun ile ilişkisi bugün hâlâ tam anlamıyla açıklığa kavuşmuş değildir.

Elde bulunan en önemli veriler birkaç fotoğraf ve Kamuran Ali Bedirhan’ın 1937 tarihli Kürdistan Kartalı anlatısıdır. Yado’nun Lübnan toplantılarında Paşa unvanı aldığı yönündeki anlatılar kesin arşiv belgeleriyle doğrulanabilmiş değildir. Bu nedenle bazı araştırmacılar, özellikle diaspora edebiyatı içinde Yado figürünün bilinçli biçimde büyütülerek ulusal kahramanlaştırma sürecine sokulduğunu düşünmektedir.

Kamuran Bedirhan’ın kartal metaforu da bu kahramanlaştırma sürecinin merkezindedir. Kartal; yükseklik, özgürlük ve erişilemezlik anlamına gelen güçlü bir semboldür. Böylece Yado tarihsel bir birey olmaktan çıkıp Kürt modern hafızasında alegorik bir direniş figürüne dönüşmektedir. Ancak bu anlatının tarihsel gerçeklikten ne ölçüde beslendiği hâlâ tartışmalıdır.

Bugün özellikle Bingöl çevresinde tarihsel figürler etrafında ciddi ölçüde tarikatlaştırılmış anlatılar üretilmektedir. Yado figürü de bu süreçten bağımsız değildir. Özellikle sosyal medya ve yerel hafıza çalışmaları içinde Yado’nun giderek tarihsel bağlamından koparılarak mutlak bir kahramana dönüştürüldüğü eleştirileri bulunmaktadır.

Buna rağmen aynı çevrelerde şu düşünce de güçlü biçimde dile getirilmektedir: Bugün Zazaların Kürtlüğü üzerine yürütülen tartışmalar ve kimlik parçalanmaları karşısında, Yado gibi figürlerin Kürt toplumsal hafızasında birleştirici bir işleve sahip olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle bazı kişiler tarihsel şüphelerini açıkça dile getirmekten kaçınmaktadır. Çünkü burada mesele yalnızca tarih değil; aynı zamanda güncel kimlik siyasetidir.

Yado’nun aile çevresi hakkındaki anlatılar da bu tarihsel karmaşıklığı göstermektedir. Oğlu Filît’in çocuklarının sonraki dönemlerde Türk sağ siyaseti ve MHP çevreleriyle ilişkili olduğu, hatta büyük oğullarından birinin 1970’lerde Erzurum’da bir akademisyenin öldürülmesi olayına karıştığı yönünde bölgesel anlatılar bulunmaktadır. Bu tür ayrıntılar, tarihsel figürlerin sonraki kuşaklarda tamamen farklı siyasal yönelimler geliştirebildiğini göstermesi açısından dikkat çekicidir.

Bütün bunlar birlikte değerlendirildiğinde Yado Paşa anlatısının üç ayrı katmanda şekillendiği görülmektedir.

İlk katman 1916-1925 arasındaki savaş, şiddet ve devlet çözülmesi dönemidir.

İkinci katman 1925 sonrası diaspora siyasetinin ulusal hafıza üretimidir.

Üçüncü katman ise modern dönemde sözlü tarih, dengbêj anlatıları ve yerel kimlik siyaseti içinde oluşan mitolojik temsil alanıdır.

Dolayısıyla Yado Paşa’yı değerlendirirken iki aşırı uçtan kaçınmak gerekir. Birincisi onu bütünüyle uydurulmuş bir efsane saymak; ikincisi ise sözlü anlatıları doğrudan tarihsel hakikat kabul etmektir. Daha dengeli yaklaşım, Yado’yu tarihsel çekirdeği bulunan fakat zamanla kolektif bilinç tarafından büyütülmüş ve sembolleştirilmiş bir figür olarak ele almaktır.

Bugün Bingöl, Elazığ yolu üzerindeki Kanîya Yado gibi hafıza mekânlarının yaşatılması da bunun göstergesidir. Ancak söz konusu çeşmenin 1925 direnişiyle değil, Yado’nun daha önceki kaçak/mahkûm gezdiği dönemlerle ilişkili olduğuna dair anlatılar da bulunmaktadır. Bu ayrıntı bile, hafızanın zaman içinde nasıl yeniden inşa edildiğini göstermektedir.

Yado Paşa anlatısı yalnızca bir bireyin biyografisi değildir. Bu anlatı; Kürt modernleşmesinin travmaları, Şeyh Said sonrası kırılmalar, diaspora hafızası, Zaza kimliği tartışmaları, sözlü tarih kültürü ve kolektif direniş psikolojisinin birleştiği çok katmanlı bir hafıza alanıdır. Bu nedenle Yado Paşa bugün hâlâ arşiv ile efsane, tarih ile kolektif bilinç arasında duran bir figür olarak yaşamaktadır.

Kaynaklar

Kamuran Ali Bedirhan, Kürdistan Kartalı, 1937.

Robert Olson, Şeyh Said İsyanı ve Kürt Milliyetçiliğinin Doğuşu, Tarih Vakfı Yayınları.

Hakan Özoğlu, Osmanlı Devleti ve Kürt Aşiretleri, Tarih Vakfı Yayınları.

Hamit Bozarslan, Kürd Milliyetçiliği ve Kürt Hareketleri.

Martin van Bruinessen, çeşitli çalışmaları.

Hasan Doğan’ın sözlü tarih değerlendirmeleri ve bölgesel hafıza anlatıları.